Şırnak'ta bir çay ocağında, bir taziyede ya da bir düğünde çok uzun süre oturmanıza gerek kalmadan birkaç dakika içinde mutlaka şu hitabı duyarsınız:
"Başkanım..."
İlk bakışta sıradan bir nezaket ifadesi gibi görünür. Oysa biraz dikkat edildiğinde bunun yalnızca bir hitap olmadığı anlaşılır. Çünkü bazı kelimeler, bir toplumun güç anlayışını, itibar ölçüsünü ve ilişki biçimini de anlatır.
İlginç olan, bu hitabın yalnızca görevde bulunan kişiler için kullanılmamasıdır. Görevi yıllar önce sona ermiş insanlar da aynı şekilde anılmaya devam eder. Telefon rehberlerinde bile bunun izlerini görmek mümkündür. Bazı isimler unutulur; ama unvanlar yaşamaya devam eder. "Başkan", "Eski Başkan", "Başkan Abi"... Sanki unvanlar, kişilerden daha uzun ömürlüdür.
Fakat beni uzun yıllardır düşündüren asıl mesele bu değil.
Şırnak'ta dikkatimi çeken başka bir tablo var.
Seçimlerde toplumda oldukça sınırlı bir karşılık bulan bazı siyasi partilerin il veya ilçe başkanlıkları, buna rağmen ciddi bir ilgi görüyor. Dahası, aynı aileden birden fazla kişinin farklı siyasi yapılarda ya da farklı düzeylerde "başkan" unvanını taşımaya çalıştığı örneklerle de karşılaşabiliyoruz.
İşte tam bu noktada insan ister istemez şu soruyu soruyor:
Oy karşılığı bu kadar sınırlı olan bir unvanın, toplumsal karşılığı neden bu kadar büyük?
Eğer mesele yalnızca siyaset olsaydı, unvanın gördüğü ilgi ile temsil ettiği partinin toplumdaki karşılığı arasında daha güçlü bir paralellik beklenirdi.
Demek ki burada konuştuğumuz şey yalnızca siyaset değildir.
Biraz da toplumun güç algısıdır.
Biraz da unvanlara yüklediğimiz anlamdır.
Biraz da ilişki ağlarının toplumsal değeridir.
Şırnak'ın toplumsal yapısına baktığımızda bu tabloyu anlamak zor değildir.
Bu şehirde insanlar uzun yıllar boyunca güven ilişkilerini büyük ölçüde aile, akrabalık ve aşiret bağları üzerinden kurdu. Bir sorun yaşandığında önce tanıdık bir kapı çalındı; bir ihtiyaç ortaya çıktığında önce güvenilen bir isim arandı. Bu, yalnızca Şırnak'a özgü değil, benzer toplumsal yapılarda da görülebilen tarihsel bir alışkanlıktı.
Modernleşmeyle birlikte kurumsal yapının güçlenmesi, kişilere duyulan ihtiyacı azaltmalıydı. Ancak kamu kurumlarının ekonomik ve sosyal hayattaki belirleyici ağırlığını koruduğu, özel sektörün ise arzu edilen ölçüde gelişemediği şehirlerde kişisel ilişki ağları önemini tamamen yitirmedi.
Belki de bu yüzden bazı unvanlar, temsil ettikleri görevden daha büyük bir anlam kazanmaya başladı.
İnsanlar çoğu zaman yalnızca bir siyasi parti başkanını görmüyor.
Bir telefon açabilecek kişiyi görüyor.
Bir kapıyı aralayabilecek kişiyi...
Bir randevu alınmasına katkı sunabilecek kişiyi...
Ya da gerektiğinde yol gösterebileceğine inandığı bir ismi...
Bu algının her zaman gerçeği yansıttığını söylemek mümkün değildir. Ancak sosyolojik açıdan önemli olan, insanların davranışlarını çoğu zaman yalnızca gerçeklere göre değil, algılara göre de şekillendirmeleridir.
Belki de bu nedenle bazı başkanlıklar, sandıktan aldıkları güçten daha büyük bir toplumsal görünürlük üretebiliyor. Yazının üzerinde durduğu nokta da tam olarak budur. Çünkü burada tartışılan kişiler değil; oy karşılığı ile unvan karşılığı arasındaki dikkat çekici orantısızlıktır.
Elbette bu satırlar herhangi bir kişi ya da kuruma yönelik bir değerlendirme değildir. Toplum için fedakârca çalışan, unvanını bir ayrıcalık değil bir sorumluluk olarak gören pek çok parti başkanı ve sivil toplum kuruluşu yöneticisi bulunmaktadır. Yazının konusu onlar değil; toplumun unvanlara yüklediği anlamdır.
Belki de asıl üzerinde durmamız gereken soru şudur:
Toplum olarak neden bazen bir ismi değil de, bir unvanı öne çıkarıyoruz?
Neden bazı unvanlar, temsil ettikleri siyasi karşılığın çok ötesinde bir toplumsal ağırlık kazanabiliyor?
Ve neden insanlar, kimi zaman sandığın belirlediği güce değil, unvanın oluşturduğu görünürlüğe daha fazla değer atfediyor?
Bu soruların tek bir cevabı yok.
Ama üzerinde düşünülmeye fazlasıyla değer.
Çünkü bir toplumun gelişmişliği, kaç başkana sahip olduğu ile değil; vatandaşın en sıradan işini görebilmek için kaç başkana ihtiyaç duyduğu ile ölçülür.
Şırnak'ın ihtiyacı daha fazla "Başkanım" denmesi değildir.