İnsanoğlu; yaratılış amacına uygun olarak ruhen ve ahlaken olgunlaşabilmek için özündeki ilahi ve insani cevheri ahlaki erdemlerle işler.
Bir insanı hamlıktan kemale ulaştıran meziyetleri yalnızca bireysel bir huzur kaynağı olarak görmemek, bilakis toplumsal barışın, adaletin ve bir medeniyet tasavvurunun da harcı olarak görmek lazım. İnsanı olgun kılan birçok meziyet var ancak İmam Şafii’ye göre bu meziyetler arasında öne çıkan en etkili üç erdemden söz etmek yerinde olacaktır.
قَالَ الإِمَامُ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللهُ: «أَشَدُّ الأَعْمَالِ ثَلَاثَةٌ: الجُودُ مِنْ قِلَّةٍ، وَالوَرَعُ فِي خَلْوَةٍ، وَكَلِمَةُ الحَقِّ عِنْدَ مَنْ يُرْجَى وَيُخَافُ»
İmam Şafii, en kıymetli en zor ve en faziletli olan üç meziyeti şöyle ifade etmektedir:
- Fakirken cömert olmak (Darlık anında bile başkalarına ikramda bulunabilmek).
Hani eskilerin dediği gibi: “Az veren candan, çok veren maldan verir” atasözü, imkânı kısıtlı bir kişinin yaptığı küçük bir yardım büyük bir fedakârlıktır. Zengin bir kişinin yaptığı büyük yardımın ise malının çokluğundan dolayı aynı özveriyi taşımadığını ifade etmektedir.
- Yalnızken, kimse görmüyorken de günahtan kaçınmak (Takva sahibi olmak). Toplum içindeyken iyi bir insan olmak oldukça kolaydır. Neden mi? Çünkü insan bazen ayıplanma korkusuyla, bazen de başkalarından övgü toplamak için kötülükten kaçınabiliyor. Oysa insanın gerçek yüzü, yalnız kaldığı zamanlarda belli oluyor.
Hiç kimsenin olmadığı bir yerde bile dürüstlüğünü, iffetini ve kalbini koruyabilen bir insan, samimiyetin ve yüksek bir ahlakın zirvesine ulaşmış demektir. Kendinle baş başa kaldığında bile doğru yoldan ayrılmamayı, Peygamber efendimiz (sav) İhsan makamı olarak tanımlamıştır. Peygamber efendimizin (sav) "Allah’ı görüyormuş gibi yaşa; sen O’nu görmesen de O seni görür"(1) diyerek özetlediği İhsan bilinci tam olarak budur:
- Kendisinden korkulan veya bir çıkar umulan kişinin yanında bile hakkı, doğruyu söylemek (Adalet ve cesaret). Kendisinden korkulan veya menfaat umulan kişilerin karşısında hakkı ve hakikati söyleyip savunabilmek, kişinin ahlaki olgunluğunu ve karakter gücünü gösteren en önemli imtihandır. Kişi doğası gereği makam, mevki veya maddi çıkarların cazibesine kapılmaya, baskı ve ceza korkusuyla da sessiz kalmaya meyillidir; ancak asıl erdem, her ne olursa olsun hakikatin yanında durabilmektir. Zulüm ya da güç karşısında eğilip bükülmeden hakkı ve hakikati söylemek, bireyi anlık kazanımların ya da sahte güvencelerin kulu olmaktan kurtararak ona sarsılmaz bir iç huzuru verir. Zira her ne kadar menfaat uğruna feda edilen bir hak ve hakikat, insana kısa vadede kapılar açsa da uzun vadede vicdanını ve özsaygısını elinden alacağı kuşkusuzdur.
Sonuç olarak insanın olgun yolculuğu nihayetsizdir denilebilir; bir varış noktasından ziyade, sürekli bir oluş ve arınma süreci olarak ifade edilebilir. Olgun insan, hatasız veya kusursuz olan değil; hatasının farkına varıp kendini her gün yeniden inşa eden, birleştirici, onarıcı ve etrafına ışık saçan kişidir. Bu ahlaki meziyetlerle donanmak, hem bireysel hayatı anlamlı kılar hem de insanlığın ortak vicdanına değerli bir katkı sunar.
"Ya Rab! Fakirken de cömert olabilen geniş bir yürek, bir başımıza kaldığımızda da Sana karşı takvalı ve her durumda hakkı söyleyebilecek bir cesaret ihsan eyle.
"Ya Rab! Nefsimizi darlıktan, kalbimizi riyadan, dilimizi ise korkaklıktan muhafaza buyur. Âmin âmin amin."
İnsanlığın ortak vicdanına kayda değer bir katkı sunmak ümidiyle!
Muzaffer AYKUT