Devlet karşısında vatandaşın en önemli gücü, yalnızca şikâyet edebilmesi değil; soru sorabilmesi, bilgi isteyebilmesi ve hukuka aykırı işlemleri denetletebilmesidir.

Bir vatandaş düşünün.

Mahallesindeki yol aylardır yapılmıyor. Defalarca ilgili kuruma gidiyor, yetkililerle görüşüyor. Her seferinde benzer cevaplarla karşılaşıyor:

“İlgileneceğiz.”

“Çalışma programına aldık.”

“En kısa zamanda çözeceğiz.”

Aylar geçiyor. Yol hâlâ aynı.

Başka bir vatandaş, hakkında verilen idari kararın nedenini öğrenmek istiyor. Bir diğeri, başvurduğu kurumdan cevap alamıyor. Bir başkası, yaşadığı sorunu kime anlatacağını bile bilmiyor.

Bu insanların ortak bir sorunu var: Devletin karşısında kendilerini güçsüz hissediyorlar.

Oysa hukuk, vatandaşa yalnızca yükümlülükler getirmez. Aynı zamanda kamu gücünü kullananlardan açıklama isteme, işlem ve eylemlerini denetletme, gerektiğinde de yargı önünde hesap sorma imkânı tanır.

İşte bu nedenle bugün çok basit görünen ama sonuçları son derece önemli bir soruyu tartışmak istiyorum:

Bir dilekçe gerçekten bir kamu kurumunu harekete geçirebilir mi?

Cevabım şu:

Bir dilekçe, her sorunu kendiliğinden çözmeyebilir. Ancak doğru hazırlanmış, doğru makama yöneltilmiş ve hukuken takip edilmiş bir başvuru, vatandaşın talebini idarenin görmezden gelemeyeceği resmî bir sürece dönüştürebilir.

Devlete soru sormak bir lütuf değil, anayasal haktır

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 74. Maddesi, vatandaşlara ve belirli koşullarla Türkiye’de ikamet eden yabancılara dilekçe hakkı tanır.

Bu hak, kamu makamlarına yalnızca şikâyette bulunabilmekten ibaret değildir.

Kişinin kendisiyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara iletebilmesini ve başvurusunun sonucuna ilişkin bilgi alabilmesini güvence altına alır.

3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun da bu anayasal güvencenin uygulanmasına ilişkin esasları düzenler.

Kanuna göre usulüne uygun dilekçe ve şikâyet başvurularında, başvurunun sonucu veya yapılmakta olan işlemin safahatı hakkında en geç otuz gün içinde gerekçeli cevap verilmesi gerekir.

Burada çok önemli bir ayrıntı var:

İdarenin cevap verme yükümlülüğü, vatandaşın her talebini kabul etmek zorunda olduğu anlamına gelmez.

Bir belediye her yol talebini hemen yerine getiremeyebilir. Bir kamu kurumu her başvuruyu olumlu sonuçlandıramayabilir.

Ancak hukuken cevaplandırılması gereken bir başvurunun belirsizlik içinde bırakılması da olağan kabul edilemez.

Vatandaşın hakkı, yalnızca talebini iletmek değil, başvurusunun hangi gerekçeyle değerlendirildiğini öğrenebilmektir.

Çünkü hesap verebilir bir kamu yönetimi, yalnızca karar alan değil, aldığı kararın gerekçesini de açıklayabilen yönetimdir.

Vatandaşın asıl gücü, soruyu doğru sormasında saklıdır

Birçok insan kamu kurumuna başvururken yalnızca yaşadığı mağduriyeti anlatıyor.

“Yolumuz yapılmıyor.”

“Elektriğimiz kesiliyor.”

“Başvurumuz sonuçlanmıyor.”

Elbette bunlar önemli şikâyetlerdir. Fakat hukuken etkili bir dilekçe, yalnızca sorunu anlatmakla yetinmemelidir.

Örneğin bir köy yolunun uzun süredir kullanılamadığını düşünelim.

Vatandaş ilgili kuruma şu soruları yöneltebilir:

• Bu yolun bakım ve onarımından hangi idare sorumludur?
• Yol hakkında daha önce teknik inceleme yapılmış mıdır?
• Mevcut bir bakım veya yatırım programı bulunmakta mıdır?
• Sorunun giderilmesi için alınmış bir karar varsa uygulanma takvimi nedir?
• Ulaşım güvenliğini sağlamak için geçici önlem alınması mümkün müdür?

Bu sorular, başvurunun niteliğini değiştirir.

Artık ortada yalnızca bir yakınma değil, somut bilgi ve işlem talebi vardır.

Ancak burada da önemli bir ayrım yapılmalıdır.

3071 sayılı Kanun kapsamındaki dilekçe hakkı ile 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamındaki bilgi edinme hakkı aynı şey değildir.

Dilekçe hakkıyla bir sorunun giderilmesini, idari işlem yapılmasını veya şikâyetinizin değerlendirilmesini isteyebilirsiniz.

Bilgi edinme hakkıyla ise ilgili kurumun elinde bulunan veya görevi gereği bulunması gereken bilgi ve belgelere, kanuni istisnalar çerçevesinde erişmeyi talep edebilirsiniz.

Bilgi edinme hakkı, idareye her konuda yeni bir araştırma veya rapor hazırlatma hakkı olarak değerlendirilmemelidir.

Doğru başvuru, ne istediğini bilen başvurudur.

CİMER’e başvurmak yeterli mi?

Günümüzde vatandaşların en sık kullandığı başvuru yollarından biri Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi, yani CİMER’dir.

CİMER, şikâyetlerin, taleplerin ve bilgi edinme başvurularının ilgili kamu kurumlarına iletilmesini kolaylaştıran önemli bir başvuru kanalıdır.

Ancak burada toplumda yaygın olan yanlış bir düşünceyi düzeltmek gerekiyor.

CİMER’e başvurmuş olmak, her durumda dava açma veya idari işleme itiraz etme süresini durdurmaz.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Örneğin hakkınızda bir idari işlem tesis edilmiş olabilir. Bu işleme karşı kanunda belirli bir dava süresi öngörülmüşse, yalnızca CİMER üzerinden şikâyette bulunmanız o sürenin kendiliğinden korunmasını sağlamaz.

İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda, idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması amacıyla gerçekleştirilen belirli başvuruların dava süresine etkisi ayrıca düzenlenmiştir.

Ancak her şikâyet, bu kapsamda yapılmış geçerli bir idari başvuru sayılamaz.

Bu nedenle bir idari işlemle karşılaşan vatandaşın ilk sorması gereken soru yalnızca “Nereye şikâyet edebilirim?” olmamalıdır.

Asıl soru şudur:

“Bu işleme karşı hangi hukuki yola, hangi süre içinde başvurmalıyım?”

Çünkü bazen yanlış yere verilen bir dilekçe, doğru zamanda açılması gereken bir davanın yerini tutmaz.

İdare cevap vermezse ne olur?

Vatandaşların en fazla yanıldığı konulardan biri de budur.

Bir kuruma dilekçe veriliyor. Aradan haftalar, hatta aylar geçiyor. Cevap gelmeyince başvurunun reddedildiği veya artık hiçbir şey yapılamayacağı düşünülüyor.

Oysa hukuki durum başvurunun niteliğine göre değişir.

3071 sayılı Kanun kapsamında dilekçe ve şikâyetlerin cevaplandırılması için öngörülen süre ile idari yargıda dava konusu olabilecek bir talebin cevapsız bırakılmasının hukuki sonuçları birbirinden farklıdır.

Örneğin İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 10. Maddesi kapsamında, idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için yetkili makama başvurulması hâlinde, kanunda öngörülen süre boyunca cevap verilmemesi belirli şartlarla zımni ret sonucunu doğurabilir.

Bu durum, vatandaşın artık hiçbir hakkının kalmadığı anlamına gelmez. Aksine, şartları oluşmuşsa yargısal başvuru yolunun değerlendirilmesini gerektirebilir.

Ancak her cevapsız dilekçenin aynı hukuki sonucu doğurduğunu söylemek de yanlıştır.

Başvurunun konusu, yetkili makam, işlemin niteliği ve uygulanacak özel kanun birlikte incelenmelidir.

Hukukta yalnızca dilekçe vermek değil, verilen dilekçenin hukuki sonucunu takip etmek de önemlidir.

Bir dilekçe ne zaman gerçek bir hak arama aracına dönüşür?

Bence vatandaşın hak arama kültüründe değiştirmesi gereken en önemli alışkanlık, sözlü başvuruyla yetinmektir.

Elbette kamu görevlileriyle görüşmek, sorunu anlatmak ve çözüm istemek değerlidir.

Ancak yazılı başvurunun ayrı bir önemi vardır.

Çünkü yazılı başvurunun tarihi bellidir.

Muhatabı bellidir.

Talebi bellidir.

Başvurunun alındığını gösteren kayıt bulunabilir.

Ve gerektiğinde idari veya yargısal denetimde kullanılabilecek bir belge ortaya çıkar.

Bu nedenle vatandaşlara önerim şudur:

Bir kamu hizmetinde sorun yaşadığınızda önce sorunu somutlaştırın. Tarihini, yerini, etkilerini ve varsa belgelerini belirleyin.

Ardından yetkili idareyi tespit ederek açık bir talepte bulunun.

Başvurunuzun kayıt numarasını saklayın.

Verilen cevabı dikkatle inceleyin.

Cevap verilmezse veya hukuka aykırı bir işlemle karşılaşırsanız, başvurunun niteliğine uygun idari ve yargısal yolları değerlendirin.

Ancak bunları yaparken kanuni sürelerin işlemeye devam edebileceğini unutmayın.

Bazen bir fotoğraf, bir tutanak, bir başvuru numarası ve zamanında verilmiş bir dilekçe, uzun yıllar süren bir mağduriyetin çözümünde belirleyici olabilir.

Güçlü vatandaş, hakkını bilen vatandaştır

Şırnak’ın bir köyünde yaşayan vatandaş ile büyükşehirde yaşayan vatandaşın anayasal hakları arasında bir fark yoktur.

Bir köyün yolu yapılmadığında, bir beldenin elektriği kesildiğinde, bir mahallede su sorunu yaşandığında veya bir kamu kurumu başvuruyu cevapsız bıraktığında, vatandaşın hakkını arama imkânı bulunduğunu bilmesi gerekir.

Bu hakları kullanmak, devlete karşı gelmek değildir.

Kamu hizmetlerinin daha iyi işlemesini istemektir.

Hukukun tanıdığı denetim yollarını kullanmaktır.

Kamu gücünün hukukla sınırlı olduğunu hatırlatmaktır.

Üstelik etkili bir başvuru yalnızca başvuruyu yapan kişinin sorununu çözmeyebilir.

Bir köy yolunun onarılması, o yolu kullanan bütün vatandaşlara fayda sağlar.

Bir kamu kurumunun hukuka aykırı uygulamasının düzeltilmesi, benzer durumda bulunan başka insanların da hak kaybına uğramasını önleyebilir.

Bu nedenle bireysel hak arama bilinci, aynı zamanda toplumsal bir kazanımdır.

Son söz: Devlet karşısında vatandaşın sesi

Bir dilekçe, bir kamu kurumunu harekete geçirebilir mi?

Evet, geçirebilir.

Ancak dilekçenin gücü, yalnızca kâğıda yazılan kelimelerde değildir.

O gücün kaynağı Anayasa’dır, kanunlardır ve vatandaşın sahip olduğu hukuki güvencelerdir.

Elbette her başvuru olumlu sonuçlanmayacaktır. Her sorun bir dilekçeyle çözülmeyecektir. Bazen idari itiraz, bazen yargısal denetim, bazen de uzun bir hukuki mücadele gerekecektir.

Fakat hiçbir vatandaş, hakkını aramanın anlamsız olduğunu düşünmemelidir.

Çünkü hukuk devletinde vatandaş yalnızca kendisinden istenenleri yerine getiren kişi değildir.

Aynı zamanda soru soran, bilgi isteyen, hukuka aykırı işlemlere itiraz eden ve gerektiğinde kamu gücünü yargı önünde denetletebilen kişidir.

Unutmayalım: Devletin gücü sahip olduğu yetkilerden, vatandaşın gücü ise sahip olduğu haklardan gelir.

Ve hukuk devleti, bu iki gücün de hukukla sınırlandığı yerde anlam kazanır.

Av. Serdar TOSUN